Stranica:Hrvatska enciklopedija sv III 01-100.djvu/14

Izvor: Wikizvor
Prijeđi na navigaciju Prijeđi na pretraživanje
Ova stranica nije ispravljena


BOJE

dene boje). Već u prethistorijsko doba služio se čovjek raznim prirodnim bojama: žutim i crvenim okerom. zele­ nom zemljom (terre verte), azuritom i malahitom, rume- ­ nicom i auripigmentom, čađom i kredom. Uz ove prirodne boje počela je u starom vijeku proizvodnja umjetnih anor­ ganskih boja: egipatskog modrila (kalcijev-bakreni silikat), olovne gleđe i minija (olovni oksidi), te olovnog bjelila (bazični olovni karbonat). U srednjem je vijeku, najprije u Bizantu, ultramarin (smrvljen i vodom plavIjen lazurit, prirodni natrijev aluminijev silikat s nešto natrijeva sul­ fida) zamijenio egipatsko modrilo, jer se vještina priprav­ ljanja te boje izgubila u metežu, kad je propalo rimsko carstvo. Na početku novog vijeka nadošla je još smaIta (smrvljeno kobaltovo staklo ljubičaste boje), umjetno pri­ ređeni karbonati bakra i napuljsko žutilo (olovni antimonat). U 18. i 19. st. otkriven je velik broj novih umjetnih anor­ ganskih boja.
Danas se kod upotrebe anorganskih boja puzi na to, da boje dobro pokrivaju, t . j. da su već u tankom sloju pot­ puno neprozirne, da su postojane na zraku i svijetlu, a kod njihove tehničke upotrebe traži se još, da nisu otrovne. Iz posljednjeg razloga zabranjena je danas tehnička upo­ treba olovnog bjelila i švajnfurtskog zelenila (bakreni ace­ tat-arsenit), premda boje odgovaraju drugim zahtjevima, pa i danas služe u slikarstvu u ograničenoj mjeri.
Od anorganskih su boja najvažnije:
Bijele boje: Olovno bjelilo, pokriva vrlo dobro, ali nije posve postojano, jer s vremenom crni. Cinkovo bjelilo (cinkov oksid), pokriva slabije, ali je postojanije od olo­ vnog bjelila i pritom neotrovno. Titanovo bjelilo (titanov oksid), pokriva vrlo dobro, ali neke vrste na svijetlu po­ sive. Litopon (smjesa cinkova sulfida i barijeva sulfata), jeftina je boja, koja služi za pokrivanje podloge. Kreda (kalcijev karbonat), služi u prvom redu kao jeftina vodena boja u tehnici za pokrivanje velikih površina.
Žute boje: Napolitansko žutilo, d·)bro pokriva i vrlo je postojano. Veliki broj žutih boja daje kromna kiselina, koje se soli s nekim kovinama (olovo, cink, barij, stron­ cij) danas mnogo upotrebljavaju kao boje. Namiješane s uljem nisu na svijetlu sasvim postojane, a olovni kromat (kromovo žutilo), koji se najviše upotrebljava, usto je i otrovan. Kadmijevo žutilo (kadmijev sulfid) pokriva dobro i nije otrovno, ali se radi visoke cijene upotrebljava samo u slikarstvu. Oker (prirodni aluminijev hidrosilikat, koji sadržava nešto željeza), ako je čist, vrlo je postojan, a usto jeftin, pa mnogo služi u tehnici. Neke vrsti poznate su pod imenom terra di Sicna.
Crvene boje: Crveni oker, dolazi .u prirodi kao terra rossa i terra di Treviso, a pravi se i umjetno žarenjem žutoga okera. Željezni oksid (Fe:!03) služi u tehnici kao jeftina i postojana crvena boja. Rumeniea, cin ober (živin sulfid), neke vrste nisu na svijetlu sasvim postojane, jer s vremenom potamne. Boja nije otrovna, jer je u vodi i kiselinama posve netopljiva. Minij (olovni oksid Pb304) se upotrebljavao u srednjem vijeku mnogo kao zamjena za skupu rumenicu kod ukrašivanja rukopisa (otud ime minijature). Danas služi za premazivanje željeznih kon­ strukcija, da bi se zaštitile od rđe.
Modre boje: Ultramarin, dobiva se danas umjetno ža­ renjem bijele gline s natrijevim sulfatom i ugljenom. Boja je postojana na svijetlu i jeftina. Kobaltovo modrilo (ža­ rcn aluminijev oksid uz dodatak male količine kobaltova oksida) postojana je i neotrovna boja. Berlins~o (parisko) modrilo (feri-ferocijanid, Fe.[Fe C.N .J3), poknva vrlo do­ bro, na zraku i svijetlu je postojano i pritom neotrovno, pa se mnogo upotrebljava. Zelene boje: Švajnfurtsko zelenilo, dobro pokriva i po­ stojano je, ali je veoma otrovno, stoga mu je upotreba u tehnici zabranjena, a i u slikarstvu se izbjegava. Kromovo zelenilo (kromov oksid, koji sadržava nešto vode, Cr203 + H,O), postojana je i neot rov na boja. Kobaltovo (Rinman­ novo) zelenilo (žaren cinkov oksid uz dodatak male ko­ ličine kobaltova oksida), slabo pokriva, ali je veoma postojano.
Smeđe boje: Umbra (prirodni aluminijev hidrosilikat, koji sadržava nešto mangana i željeza), s vremenom tamni.
Crne boje: Kao crna boja najviše se upotrebljava ugljik u raznim oblicir.Ja (čađa, drveni i košta ni ugljl'll, rjeđe grafit). Pokriva vrlo dobro i vrlo je postojan. Osim toga upotrebljava se još željezni oksid (Fe203) imanganovo crnilo (manganov dioksid, MnOz), koji' su također posto­ jani, ali slabije pokrivaju.
LIT.: A. Eihner. Ma/materiafienkunde a/s Grund/age der Ma/techn'k, Berlin 190~. ,"1.. Doerner. Ma/material und seine Verwendung lm Bild~. O izd .. Stuttgart 1938; F. Rose. Die Minera/farben, Leipzig 1910; Ch. Cottignies. C ·m/eur. et peintures. Pariz 1924; F. W . Weber. Arlisls' Pigments, New York. S. M.
Organske boje. Gotovo su sve prirodne i umjetne organ­ ske boje ciklični spojevl; derivati benzola, naftalina, an tra­ cena, karbazola i t. d. Danas se skoro sve organske boje dobivaju iz katrana kamenog ugljena, zato se i zovu ka­ transke ili anilinske bOje. U trgovini ima oko desetak ti­ suća tih boja.
Prvi temelj i poticaj za proizvodnju umjetnih katranskih boja dala su otkrića mauvcina, ljubičaste boje, po Perkinu (1856), i bksina, crvene boje, po Verguinu (1859). Organ­ ske se boje upotrebljavaju za bojenje i tiskanje tekstil­ nih vlakanaea, pređe i tkanina iz vune, pamuka, svile, umjetne sviJe, celulozne vune, lana, jute i t. d. , nadalje za bojenje kože, papira, slame, drva, umjetnog cvijeća, perja, masti, voska, sapuna, tinte, živežnih namirnica. po­ kosti. lakova it. d . U analitičkoj kemiji služe mnoge organ­ ske boje kao indikatori (1ethylorange, Phenolphthalein i t. d .) . U histologiji i bakteriologiji služe za bojenje mikroskopskih preparata, a u fotografiji za senzibiliziranje fotografskih emulzija. Organske se boje dijele kemijski: u nitroso-, nitro- , a z o - , diazo-, tiazol-, d ifenilmetanske, trifenil­ metanske, rosanilinske, antrakinonske, oksiketonske, kino­ linske, indigo, indigoidne boje i t. d . Zajednička kemijska karakteristika svih organskih boja jest njihova nezasićenost. Obojenost međutim ne zavisi samo o broju i razmještaju dvostrukih vezova i nezasićenosti jednog ili više atoma, nego i o općoj molekularnoj konstituciji.
Danas dijelimo organske boje po metodama rada u gla­ vnOm području njihove upotrebe, t. j. u tekstilnoj proizvo­ dnji, bez obzira na njihovu konstituciju na one, koje su: A. u vodi topive: 1. kisele boje, 2. bazične boje. 3 . sub­ stantivne ili direktne boje, 4. boje na močila (Bcizenfarb­ stoffe); B. u vodi netopive: 1. sumporne boje, 2 . močne boje (Ki.ipenfarbstoffe), 3 . boje na močila (netopive u vodi). -t boje, koje se grade na vlaknu (Entwicklungsfarbstoffe), 1 . boje za acetatnu svilu, 6. boje topive u organskim topilima.
U trgovinu dolaze organske boje pod različnim nazivima, koji su djelomično odabrani samovoljno, a djelomično ve­ zani na njihovu užu kemijsku konstituciju ili na način upo­ trebe, kao na pr. Chrysoidin- , Auramin-, Methylen-, Pho­ sphin- , Diamin-, Benzidin-, Chlorantin- , Chloramin- , Diazo.; Sirius- , Eliamin-, Benzochrom-, Immedial- , Sulfogen-, Pyro­ gen-, Anthralan- , Alizarin- , Palatineeht-, Neolan- , Indal1'­ thren- , Cibanon-, Sandothren-, Romanthren-, Helindon-, Antinol-, Tinonchlor-, Indigosol-, Naphtol AS-, Ultrazol-, Cibanaphtol- , Irganaphtol- , Rapidogen- , Rapidecht-, Neo­ coton-boje i t. d .
Spomenuta otkrića prve sintetske organske boje mau­ veina po Perkinu (1856) i fuksina po Verguinu (1859), na­ dalje veoma značajni radovi Griibea, Liebermanna, Caroa i Perkina oko određivanja konstitucije i sinteze a1izarina te radova A. v. Baeyera na sintezi indiga dali su poticaj čitavim plejadama kemičara za najsmjelije kemijske sin­ teze organskih boja.
Spoznaja, da katran kamenog ugljena sadrži mnoge aromatske spojeve (benzol, toluol, ksilol, fenol, krezol e, naftalin i antracen), koji služe kao kemijsko gradivo za sve organske bOje, učinila je katran glavnom sirovinom organske kemijske proizvodnje. Za proizvodnju organskih boja katran se najprije odijeli sedimentacijom od amoni­ jačne vode, a zatim se podvrgne frakcioniranoj destilaciji. Prva frakcija (do 170° C) je t. zvo lako ulje; sadrži u gla­ vnom benzol i njegove homologe. Druga frakcija (do 270 0 C) je teško ulje; sadrži naftalin, fenol e sa visokim vrelištem, kinolinske baze i t. d. Treća frakcija (do 400° c) sadrži velike količine antracena, pa se zove arrtracensko ili, po zelenoj bOji, zeleno ulje; destilira se najčešće u vaku­ umu. Dalji destilat nema značaja za veleobrt organskih boja. Ostatak je paklina ili smola, koja se upotrebljava za izradbu briketa, gradnju cesta, krovnu ljepenku i t. d. Pojedine se frakcije dalje destilacijom dijele, čiste i upo­ trebljavaju kao ishodni proizvodi za kemijsku sintezu. Od benzola i njegovih derivata dobivamo ni/riranjem t. zvo nitro-spojeve, a iz ovih redukcijom amino-spojeve: naime anilin (C.H5NHz), orto- i para-toluidin i ksilidine, koji su